GEZİNİN ARKASINDAKİ JEOLOJİ
Kapadokya'nın Peri Bacaları ve Vadileri Nasıl Oluştu
Quad safari’nin geçtiği vadiler inşa edilmedi; doğa onları oydu. İşte Kapadokya’nın peribacalarının, kanyonlarının ve renklerinin ardındaki volkanik jeoloji.
Kapadokya ATV turlarını GetYourGuide'da keşfedin ↗Üç volkan platoyu oluşturdu.
Kapadokya'nın manzarası ateşle başladı, erozyonla değil. Milyonlarca yıl boyunca Kayseri yakınlarındaki Erciyes Dağı ile daha güneydeki Hasandağ ve Göllüdağ'dan gelen püskürmeler, Orta Anadolu platosunu kalın volkanik kül ve piroklastik enkaz katmanlarıyla örttü. Bu katmanlar, yumuşak ve gözenekli bir volkanik kaya olan tüfe dönüştü; yer yer üzerlerine daha sert bazalt tabakaları oturdu. Açık günlerde bölgenin bazı noktalarından hâlâ görülebilen uyuyan bir stratovolkan olan Erciyes, bir ATV turunun geçtiği vadilerin altındaki ignimbiritin ana kaynağı olarak kabul edilir. Sonrasında gelen her şey — peribacaları, kanyonlar, mağara konutları — suyun ve rüzgârın o volkanik zemine sonradan yaptıklarının hikâyesidir.
Yumuşak kaya, sert tepe: bir peri bacası nasıl oluşur
Peri bacası, eski bir lav akıntısından kalan bazalt kayası gibi sert bir kaya parçasının, çok daha yumuşak tüf tabakasının üzerinde durmasıyla oluşur. Yağmur ve rüzgâr, kayanın çevresindeki açıkta kalan tüfü, altındaki kayadan çok daha hızlı aşındırır; böylece çevredeki arazi yavaş yavaş silinirken, koruyucu şapkasının altında uzun, ince bir sütun ayakta kalır. Yeterli zaman geçtiğinde bu şapka eninde sonunda düşer, açıkta kalan sütun korumasız bir şekilde aşınır ve peri bacası ortadan kaybolur — bu yüzden Kapadokya'nın en çok fotoğraflanan oluşumlarının, özellikle de Aşıklar Vadisi'ndekilerin, jeologlar tarafından sabit bir peyzaj unsuru değil, yavaşça yaşlanan yapılar olarak tanımlanmasının nedeni budur.
Kayanın rengi neden vadiden vadiye değişiyor?
Tüf tekdüze bir renkte değildir. Farklı püskürmeler, farklı mineral içeriklerine sahip külleri katman katman biriktirmiş; kayanın içindeki değişken demir oksit lekelenmeleri ise bölge genelinde görülen pembeleri, kırmızıları, beyazları ve grileri ortaya çıkarmıştır — Gül Vadisi ile Kızıl Vadi'nin adlarını tam da bu yüzden alması ve aynı kayanın öğle saatlerinde soluk, gün batımında ise alçak ışığın taştaki oksidasyonu yakalamasıyla parlayarak görünmesi bundandır. Vadiler arasında bir ATV ile sürmek, bu durumu tek bir noktayı izlemekten çok daha belirgin kılar: rota bir kül katmanından diğerine geçerken renk gerçekten de birkaç yüz metre içinde değişir.
Oyularak yapıldı, inşa edilmedi: insanlar neden tüf kayasına kazı yaptı
Rüzgârın ve suyun peribacalarını oymasını sağlayan o yumuşaklık, kayayı insanların işlemesini de kolaylaştırdı. Taze açığa çıkan tüf, basit el aletleriyle kesilebiliyor ve havayla temas edince sertleşiyor; bu yüzden Kapadokya'nın vadileri ve yamaçları, kabaca iki bin yıl boyunca kazılmış kaya konutları, kayaya oyulmuş kiliseler ve çok katlı yeraltı şehirleriyle dolu. Bu oyma kiliselerin birçoğu, bir quad safari rotasının geçtiği vadilerin içinde, toprak patikaların yanındaki uçurum yüzeylerine gizlenmiş durumda — manzara için sürülen bu arazinin, uzun süre boyunca bir yapı malzemesi ve saklanma yeri olarak kullanıldığını hatırlatan bir ayrıntı.
Hâlâ değişmekte olan bir manzara
Kapadokya'da erozyon durmuş değil. Peribacaları hâlâ zaman zaman çöküyor; özellikle şiddetli yağmurların tabanlarındaki yumuşak tüfü gevşetmesiyle birlikte. Çevredeki arazi aşındıkça da yeni oluşumlar yavaş yavaş gün yüzüne çıkıyor. Jeoloji ile onun içine oyulmuş insanlık tarihi bu denli iç içe olduğundan, Göreme Millî Parkı ve çevresindeki kaya yerleşimleri, hem volkanik oluşumları hem de içlerine oyulmuş kiliseleri, konutları ve şehirleri tanıyarak 1985 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. Bir ATV ile burada yol almak, küçük bir ölçekte de olsa, tamamlanmış ve durağan bir manzaranın değil, hâlâ aktif bir jeolojik sürecin içinden geçmek demektir.